مىگيرد . . . سپس فرمود : هر كه به مردم بدى كند ، اگر به وى بدى شود بر او ناخوش نيايد . بدانيد كه فرزند آدم آنچه را مىكارد مىدرود . و هيچ كس از تخم تلخ ، ميوهء شيرين و از تخم شيرين بار تلخ برنمىدارد « . و فرمود : « هر كه ظلم كند ، خدا كسى را بر او مسلَّط سازد كه به وى يا به فرزند يا به فرزند وى ستم نمايد » . راوى مىگويد : « گفتم : او ظلم مىكند ، خداوند ظالمى را بر فرزندان و بازماندگان او مسلَّط مىكند ؟ فرمود : خداى تعالى مىفرمايد : « وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِغافا خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا الله وَلْيَقُولُوا قَوْلا سَدِيدا » 4 : 9 ( نساء ، 8 ) . « كسانى كه اگر بعد از خود فرزندان ناتوانى واگذارند بر آنها بيمناكند بايد از خدا بترسند و سخنى درست و استوار بگويند » . و ظاهر اين است كه مؤاخذه اولاد به سبب ظلم پدران مخصوص فرزندانى است كه به كار پدران خويش راضى بودند ، يا از ظلم پدر اثرى به آنها رسيده باشد ، يعنى برخى از اموال مظلومان به آنان منتقل شده باشد . يكى از دانشمندان در سرّ اين مطلب گفته است كه دنيا خانهء مكافات و انتقام است ، اگر چه بعضى از آن براى آخرت مىماند . و اين مكافات و انتقام هم براى ظالم و هم براى مظلوم فايده دارد : امّا نسبت به ظالم به جهت اينكه وقتى اين را شنيد و دانست كه هر ظلمى را در دنيا مكافاتى است بسا از ظلم كردن باز ايستد ، و امّا نسبت به مظلوم به سبب اينكه با آگاهى بر انتقام در دنيا و ثوابى كه از ستمديدگى در آخرت به او مىرسد شاد مىشود ، كه هيچ كس به خيرى مانند آنچه مظلوم به آن دست مىيابد نخواهد رسيد [ 1 ] ، زيرا چنان كه گفته شد مظلوم از دين ظالم بيش از مالى كه ستمكار از او گرفته مىستاند . و اين است آنچه انتقام از فرزند و فرزند فرزند ظالم را توجيه مىكند ، زيرا اگر چه ظاهرا بر او ظلم است ، از آن رو كه انتقام از غير خود ظالم است و وزر و گناه كسى بر ديگرى نيست ،

--> [ 1 ] اين در صورتى است كه مظلوم ظلمپذير ( منظلم ) نباشد يعنى از حق خود دفاع كند ولى نتواند ظلم را از خود دفع نمايد . م .